Adıyaman Ulu Cami

Kaynaklarda Abbasiler veya Selçuklular tarafından yaptırıldığına dair ifadeler olmakla birlikte, caminin ilk olarak Dulkadir Beyliği döneminde yapıldığı bilinmektedir. Camideki mevcut kitabeler 19-20. yy.a ait olduğu için ilk yapının kim tarafından yaptırıldığına dair bir bilgi bulunmamaktadır. Bir kısım araştırmacılar mabedin Dulkadirli hükümdarı Alaüddevle Bozkurd (1479-1515) Bey tarafından kurulduğunu ifade etmekte bir kısmı da Alaüddevle’nin oğlu Durak (Turak) Bey tarafından (1505-1515) inşa edildiğini belirtmektedir.

Caminin inşa edildikten sonra 19. yüzyıla kadar ne gibi onarımlar geçirdiği bilinmemektedir. Cami doğu girişinin üzerindeki 1 nolu kitabeye göre H.1248 (M.1832) onarım görmüştür. 2 ve 3 nolu kitabeye göre caminin 1860 yılında harap olan minaresi 1862 yılında yeni baştan yapılmıştır. Ma’müratü’l-‘Azîz Salnamesine göre Adıyaman’ı etkileyen, 1890 yılında Erzincan merkezli; 1893 yılında Malatya merkezli 9 şiddetinde birer deprem meydana gelmiş, depremler sebebiyle cami ve minarenin tamamen yıkıldığı kaydedilmiş, 1895 yılında caminin onarımı bitirilmiş ve cami bugünkü şeklini almıştır.

Doğu ve güney cepheleri sokağa bakan cami, doğuya doğru meyilli bir arazi üzerine merkezi kubbeli planda inşa edilmiştir. Tamamen beyaz renkli kesme taştan inşa edilen yapının içten duvarları sıvanmış olup, kuzeyinde küçük bir avlu, batısında yazlık mekân bulunmaktadır. Harimin kuzeydoğu köşesinde yer alan minare; kare kaideli, sekizgen ve silindirik gövdeli, tek şerefeli ve konik külahlıdır. Kare harimli cami, merkezi kubbeli bir plana sahip olup, son cemaat yeri altı kemer gözlüdür. Camide; beşi taşa, üçü ahşaba yazılmış sekiz adet kitabe bulunmakta, bunlar da doğu cephesinde yoğunlaşmaktadır. Girişlerin üzerinde üç kitabe boşluğu olup, bunlardan sadece doğu cepheninki yerinde durmaktadır. Camide birkaç adet de dini ibareli hat yazısı yer almaktadır.

1. Doğu girişinin üzerindeki nişte yer alan, son mısrasında ebced ile H. 1248 (M.1832) tarihi düşürülmüş, sülüs hatlı on satırlık 1 nolu kitabenin metni şöyledir:

“Üftâde hâk itdiği dem ra’şe-i devrân

Bu mabedi … gören cümle Müslüman

Vakfında binâya yoğiken kîse-i kudret

Tevfîkini yeri kalû ben Hazret-i Mennân

İnşasına şeb-i rûz çalışdı her ihvân

Sarf eyleyerek din yoluna nakd-ı firâvân

Âvâze tekbîr çıkardı melekûta

Sîr eyler idi sevkimize reşk ile havlan

Hamd eyleyüb itmâmına Rüşdi didi târih

Sa’y eyleyerek yerini cennât ide Rahmân.”

Kitabenin günümüz Türkçesine çevirisi şöyledir:

“Aşık hak ettiği vakit dünyanın korkusunu,

Bu mabedi gören tüm Müslümanlar …

Vakfında binaya maddi gücü yokken,

Bana ihsanı bol Allah’ın yardım yerini söylediler.

Her dost, gece gündüz inşasına çalıştı.

Din yoluna çok paralarını sarf ettiler.

Yüksek sesle ruhlar âlemine tekbir getirdi.

Çevremize olan hasedimizi arzularımızı tok ederdi.

Şükredip tamamlanmasına Rüştü tarihini söyledi.

Allah emeğimizin yerini cennet etsin.”

2. Kartuş içerisinde yan yana dörderli sekiz satırlık 2 nolu kitabe minarenin doğu cephesinde, kaş kemerli nişin alınlığında yer almaktadır. Son mısraında ebced ile H.1277 1248 (M.1860) tarihi düşürülmüş olan kitabenin metni şöyledir:

“Dil-i gışavet veş vîrân idi bu nahl-ı kadd-ı bâlâ

Esasından yapıldı leyk hayli çileler çekdi

Husûsen Hacı Monla hândân-ı belde vâr olsun

Ki ânın sa’y ile itmamın meğer kilk-i kader çekdi.

Hüdâmız dâd ide ashâb hayrı sa’y îdüb herkes

Keff-i mirân-ı hayra kudretince sîm u zer çekdi

Didi itmâmına Arif ziyade bir güzel târîh

Menâr-ı cami-i ekber şahâ-i bâlâya ser çekdi.”

Kitabenin günümüz Türkçesine çevirisi şöyledir:

“Bu uzun boylu hurma ağacı (minare), gönül gözünün perdesi gibi harap idi

Temelinden yapıldı. Fakat hayli çileler çekti.

Özellikle beldenin neşesi Hacı Molla sağ olsun.

Meğer kader kalemini çekti. Ki onun çalışmalarıyla tamamlandı.

Allah çalışan herkese ashab hayrı ihsan etsin.

Beylerin hayır nimetleri gücünde gümüş ve altın para verdi.

Arif, tamamlanmasına artan bir güzellikte tarih dedi.

Büyük caminin minaresi yüksek cömertlikte baş çekti.”

3. Minarenin doğusunda, girişin hemen üzerinde yer alan on altı satırlık 3 nolu kitabe sülüs hatlı kitabenin metni şöyledir:

“Maşaallahü kane vema lem yeşe’lem yekün.

Niçe ………………………………..

……………………………..

Kıyam etdi çünkü eltafiler neşr … evkatı

………… bu minare eflake baş çekdi

Bulub itmâmını hoş bu minare

Masnû’ dilpezîr oldu serâser

Harâb olmuş iken bünyâd-i aslı

Yeniden oldu çün âbâda mazhar

Kılub sa’yle himmet ehl-i hayrât

Hususan Hâc Molla … rehber

İlâhi ol Habibin Mustafiyi

Şefi’ eyle evlada rûz-ı mahşer

Hüdâ avniyle bu târihe sâdık

Diye şebtâbe seher Allahu Ekber

Fî sene H.1279”

Kitabenin günümüz Türkçesine çevirisi şöyledir:

“Allah’ın dilediği olur. Onun dilemediği de olmaz.

Birçok …………………….

………………………

Ayakta durdu. Çünkü iyilikler … vakitlerde yayıldı.

Bu minare …. göklere baş çekti

Bu hoş minare tamamlandı.

Baştan başa yapılarak güzel oldu.

Temeli harap olmuş iken

Sonsuzluğa sahip olması için yeniden yapıldı.

İyilik sahiplerinin gayret ve yardımlarıyla oldu.

Özellikle Hacı Molla rehber …

Ey Allahım, Mustafayı dostun yap.

Mahşer günü soyumuza şefaat et.

Rabbimin yardımıyla bu tarih doğru

Geceden sabaha kadar Allah en büyüktür de.

Sene M.1862”

4. Minarenin doğu cephesinde, 3 nolu kitabenin üzerinde bulunan altı satırlık 4 nolu kitabenin metni şöyledir:

“Zehî sâhib-i mürüvvet Kolağası Mustafi Ağa

Olsun hayr-ı memduhî kabûl izzete makrûn

Bu serv dilküşan olmuşdu da’sı hâk ile yeksân

Zer u sîm ile kıldı efser zîb-u averin mevzun

Yazılsun Hilmi’yâ tebrik içün târih sengine

Bu âsâr aceb ruh-ı Bilâli eyledi memnun H.1313”

Kitabenin günümüz Türkçesine çevirisi şöyledir:

“Bu cömertlik sahibi Kolağası (Yüzbaşı ile binbaşı arasında yer alan rütbe) Mustafa Ağa

Büyüklüğünde kabul ederek övülen hayra kavuşmuş olsun.

Bu cömert gönül açan hasta yerle bir olmuştu.

Altın ve gümüş para ile düzgün süslü tacı yaptı.

Taşına Hilmi’yi tebrik için tarih yazılsın.

Hayret bu eser Bilal’in ruhunu memnun etti M.1895”

5. Ahşap üzerine sülüs hatla yazılmış, doğu girişin her iki kapı kanadında yer alan 5 nolu kitabenin metni şöyledir:

“Hâzâ ameli Mustafi bin Ömer eş-şehir Bahâytarzâde sene H.1318.”

Maşaallah sene H.1318.”

Kitabenin günümüz Türkçesine çevirisi şöyledir:

“Bu ünlü Baytaroğulları’ndan Ömer oğlu Mustafa’nın işidir, M.1900.

Allah nazardan saklasın M.1900”

6. Kuzeydeki girişin doğu kapı kanadında bulunan on altı satırlık 6 nolu kitabenin metni şöyledir:

“El-Maü bila şera ve’l-cami bila kera

La’netullâhi Ali târik-i salât

Ya Müfettihu’l ebvab

İftahi lena hayra’l-bab

Menkuş-u bab-ı rahmet oldu inşa

Mutabık oldu cami ü bab-ı ziba

Mutia yâma fermanına nas

Düzüp bir camii babıyla rana

Sadası camiin söyler akimuu

Salâtı terk içün yülgavne gayya

Her giren bedel-i nakd itdi ahali

Sezadır mühtedin mefhum-u hakka

Allahümme ya hafıyyü’l-eltaf

Neccina menemma nehaf

Zeki medhinde aciz la nazirdir

Bud cennat-i adn fedhulühan

Sene 1318”

Kitabenin günümüz Türkçesine çevirisi şöyledir:

“Kötülükten uzak olan, gösterişten de tamamen uzak olur.

Allah’ın laneti namazı terk edenlerin üzerine olsun

Ey kuluna kapılar açan (Allah)

Bize, hayırlı kapıyı aç.

Nakışlı rahmet kapısı yapıldı.

Güzel kapı, camiye uygun oldu.

İnsanların buyruğuna kör itaatkâr

Cami kapısına güzellikler düzüp,

Caminin sesi yapıldığını söyler.

Namazı terk eden cehennem kuyusuna fırlatılsın

Her giren cemaat, elindeki parayı verdi.

Doğru yolu bulanlar, besbelli Allah’a layıktır.

Bizi korkudan kurtar

Zeki övgüsünde aciz ve eşsizdir.

İçinde sürekli kalınacak olan Adn Cennetleri budur.

Sene M.1900”

7. Kuzey girişin batı kapı kanadında bulunan, sülüs hatla yazılmış on iki satırlık 7 nolu kitabenin metni şöyledir:

“Ya Fettah

Küşade oldu erbab-ı salate

Der rahmet mab feyz-i Mevla

Lisan-ı hal ile her nakş eyler

Bu ziba camiin vasfında güya

Düzüb Hacı Muhammed Şambayadi

Demadem fedhulü sen manaya

İki mısralı bir beyt-i dilara

Bırakdı bir eser bi misl-i hemta

Didi tarih tanziminde Sıtkı

Müretteb oldu bu nev perde inşa

Sene 1320 Harrarahü Muhammed Feyzi”

Kitabenin günümüz Türkçesine çevirisi şöyledir:

“Ey her şeyi görülmedik biçimlerde açan Allah.

Namaz sahipleri, ferah oldu.

Merhamet sahipleri, …

Her nefes, gönül dili ile söylenir.

Zaman zaman sen anlama ….

Sanki bu güzel caminin niteliğidir.

Bir sevgili evine, iki mısralık,

Düzüp Şambayatlı Hacı Muhammet

(Diğer kapı kanadının) Benzeri gibi bir eser bıraktı.

Sıtkı dedi tarih sırasında,

Bu yeni kapının yapımı, tertipli oldu.

Sene M. 1902 Bunu Muhammet Feyzi yazdı.”

8. Son cemaat yerinin doğu duvarında bulunan pencere üzerindeki, sağına ve soluna iki ayrı tarih düşülmüş altı satırlık 8 nolu kitabenin metni şöyledir:

“Bünyâd itmekle say itdi rızâ-ı Rabb-i Âlem

Ola makbul dergâh gah-i cümle isarı

Ne hâcet hayr-u ihsân cemilin ahlak-ı alâmed

Gelüb avuçlarımızdan ikmâline bir cevher târih

Bu mamur’u meserret bahş oldu cem’i İslâm

Sene H.1319 sene H.1320”

Kitabenin günümüz Türkçesi’ne çevirisi şöyledir:

“Bu ferahlığını çoğaltan eyvanı (son cemaat yeri) Hacı Mustafa Ağa

Bina etmekle söz verdi. Âlemlerin Rabbi rıza gösterdi.

Cömertliği bütün yerlerdeki makamında makbul olsun.

Güzelin işaret ahlakı ne gerek hayır ve iyilikte

Gelip avuçlarımızdan tamamlanmasına kıymetli bir tarih

Bu imar edilmiş sevinç bütün İslam’a ihsan edildi.

Sene M.1901 Sene M.1902”

9. Mihrabın üçgen alınlığının kenar bordüründe bulunan Hadis-i Şerif’in metni şöyledir:

“Essalâtü imâdüddîn femen ekâmehâ fekad ekâmeddîn ve men terakehâ fekad hedemeddîn sadeka rasülullâh”

Hadis’in meali şöyledir:

“Namaz dinin direğidir. Kim namazı dosdoğru kılarsa dinini ayağa kaldırmış ve kim de namazını terk ederse, dinini yıkmış olur. Rasulullah doğru söyledi.”

10. Kuzey girişin üst kısmındaki dairesel madalyon üzerindeki Zümer Suresinin 73. ayetinin metni şöyledir:

“Selâmün aleyküm tıbtüm fedhulühâ halidin”

Ayetin meali şöyledir:

“Selâm size; tertemiz oldunuz! Artık ebediyen kalıcı kimseler olmak üzere buraya girin!”

11. Taş minberin üzerinde “Eddinü nasihatün (Din samimiyettir)” yazmaktadır.1

6 Şubat Depremlerinden sonra yapılan hasar tespit çalışmasında MER-3 olarak isimlendirilen yapı “Kısmi / Tam göçme” durumunda nitelendirilmiştir.2 Oluşan ağır hasar sebebiyle tamamen yıkılarak rekonstrüksiyonu yapılmıştır.

—–

Kaynak